Türkiye’de özellikle bahar aylarında tüketilen yenidünya meyvesi, Lübnan ve Levant bölgesinde farklı adlandırmalarla biliniyor. “İskidunya”, “askidinya” ve “akkedineh” gibi kullanımlar, Türkçedeki “yenidünya” adına oldukça benzer bir ses yapısına sahip.
İlk bakışta ortaya çıkan “Yeni Dünya–Eski Dünya” karşıtlığı, meyvenin kökeniyle ilgili bir çelişki olduğu izlenimi yaratıyor. Ancak konunun temelinde botanikten çok, toplumların tarih boyunca oluşturduğu coğrafi adlandırmalar bulunuyor.
Yenidünya Aslında Amerika’dan Gelmiyor
“Yeni Dünya” ifadesi nedeniyle meyvenin Amerika kıtasından geldiği düşünülebilir. Ancak bu doğru değil. Türkiye’de yenidünya olarak bilinen Eriobotrya japonica, yaygın adıyla Japon muşmulası, Doğu Asya kökenli bir bitki.
Meyvenin doğal kökeninin Çin ve çevresindeki Doğu Asya coğrafyası olduğu belirtiliyor. Zaman içerisinde farklı ülkelere yayılan bitki, Avrupa ve Akdeniz havzasına da ulaşarak burada yetiştirilmeye başlandı.
Dolayısıyla meyvenin “Yeni Dünya” şeklinde adlandırılması, onun botanik anlamda “Yeni Dünya” yani Amerika kökenli olduğu anlamına gelmiyor.
“Eski Dünya” Ve “Yeni Dünya” Kavramları Nereden Geliyor?
“Eski Dünya” ve “Yeni Dünya” ifadeleri tarihsel olarak Avrupa merkezli coğrafi anlayışla yakından ilişkili. Avrupa, Asya ve Afrika “Eski Dünya” olarak tanımlanırken, Amerika kıtaları Avrupalıların keşifleri sonrasında “Yeni Dünya” şeklinde adlandırıldı.
Bu nedenle bir meyvenin “Yeni Dünya” veya “Eski Dünya” olarak adlandırılması, her zaman onun gerçek coğrafi kökenini göstermeyebilir. İsim, kimi zaman meyvenin o toplum tarafından ne zaman tanındığına, hangi yoldan geldiğine veya mevcut yerel adlandırmalara göre şekillenebiliyor.
Lübnan’daki İsim Gerçekten “Eski Dünya” Mı?
Burada dikkat çeken başka bir ayrıntı daha bulunuyor. Lübnan ve Levant bölgesindeki bazı yerel adlandırmalar Türkçeye doğrudan “Eski Dünya” şeklinde çevrilebilecek bir ifadeden ziyade, zaman içerisinde halk arasında kullanılan ve ses bakımından benzerlik taşıyan yerel isimler olarak değerlendiriliyor.
Bu nedenle “Lübnan’da meyveye doğrudan Eski Dünya deniliyor” şeklindeki yorumun fazla kesin kullanılmaması gerekiyor. “İskidunya”, “askidinya” ve “akkedineh” gibi söyleyişler, kelimenin bölgede geçirdiği dilsel dönüşüme de işaret ediyor.
Ermenicede İse “Yeni Dünya” Deniliyor
Meyvenin farklı dillerdeki isimleri arasındaki dikkat çekici örneklerden biri de Ermenice. Ermenicede “Nor Ashkhar”, yani “Yeni Dünya” adı kullanılıyor.
Bu durum, aynı meyvenin birbirine yakın coğrafyalarda farklı tarihsel ve dilsel süreçler sonucunda farklı isimlerle anılabildiğini gösteriyor.
“Malta Eriği” Adı Da Dikkat Çekiyor
Yenidünyanın bir diğer bilinen adı ise “Malta eriği”. Bu isim de meyvenin Akdeniz coğrafyasındaki yayılma yolları ve farklı meyvelerle yapılan benzetmeler üzerinden ortaya çıkmış olabilir.
Ancak “Malta eriği” ifadesinden yola çıkarak meyvenin Malta kökenli olduğu sonucuna varmak da doğru değil. Bitkinin botanik kökeni Doğu Asya’ya dayanıyor.
Bir Meyvenin Adı, Coğrafyanın Hafızasını Taşıyor
Yenidünya örneği, günlük hayatta kullandığımız meyve isimlerinin yalnızca botanik özelliklerden oluşmadığını gösteriyor. Bir bitkinin farklı coğrafyalara taşınması, yeni toplumlar tarafından tanınması ve farklı dillere aktarılması, zaman içerisinde birbirinden oldukça farklı isimlerin ortaya çıkmasına neden olabiliyor.
Türkiye’de “yenidünya”, Levant bölgesinde “iskidunya” veya benzeri yerel kullanımlar, Ermenicede ise “Nor Ashkhar” olarak karşımıza çıkan aynı meyve, aslında farklı toplumların dünyayı ve coğrafyayı nasıl adlandırdığının küçük ama ilginç bir örneğini oluşturuyor.
