68 Kuşağı’nın en bilinen isimlerinden Deniz Gezmiş, idam edilişinin 52. yılında yeniden gündemde. Türkiye’de devrimci hareketin sembol isimlerinden biri olarak hafızalara kazınan Deniz Gezmiş; Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan ile birlikte “Üç Fidan” olarak anılmaya devam ediyor. Özellikle gençlik hareketleri, öğrenci eylemleri ve 1970’li yılların siyasi atmosferi söz konusu olduğunda Deniz Gezmiş’in adı hâlâ en çok konuşulan isimler arasında yer alıyor.
Türkiye’nin yakın siyasi tarihine damga vuran isimlerden biri olan Deniz Gezmiş’in yaşamı, siyasi mücadelesi ve idama uzanan süreci bugün de araştırılmaya devam ediyor.
DENİZ GEZMİŞ KİMDİR?
Deniz Gezmiş, 28 Şubat 1947 tarihinde Ankara’nın Ayaş ilçesinde dünyaya geldi. Öğretmen bir anne ve babanın çocuğu olan Gezmiş’in ailesi eğitim nedeniyle farklı şehirlerde görev yaptı. İlk ve orta öğrenimini Sivas’ın Yıldızeli ilçesinde tamamlayan Deniz Gezmiş, lise eğitimini ise İstanbul’daki Haydarpaşa Lisesi’nde aldı.
Babası Rize’nin İkizdere ilçesine bağlı Cimil köyünden, annesi ise Erzurum Ilıcalıdır. Deniz Gezmiş’in siyasi düşünceleri özellikle lise yıllarında şekillenmeye başladı. O dönem Türkiye’de yükselen öğrenci hareketleri, anti-emperyalist söylemler ve dünya genelindeki gençlik hareketleri onun fikir dünyasını doğrudan etkiledi.
ÜNİVERSİTE YILLARINDA SİYASİ MÜCADELEYE GİRDİ
7 Kasım 1966 tarihinde İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne giren Deniz Gezmiş, kısa süre içerisinde öğrenci hareketlerinin önde gelen isimlerinden biri haline geldi.
1960’lı yılların sonunda Türkiye’de üniversitelerde yoğun protestolar, boykotlar ve öğrenci hareketleri yaşanıyordu. Deniz Gezmiş de bu süreçte aktif rol aldı. Türkiye Milli Talebe Federasyonu’nda yaşanan olaylardan öğrenci boykotlarına kadar birçok eylemde bulundu.
İlk kez 31 Ağustos 1966’da gözaltına alındı. Çorum Belediyesi işçilerinin yürüyüşüne destek verdiği sırada yaşanan protestolar nedeniyle emniyete götürüldü.
ABD KARŞITI EYLEMLERLE GÜNDEME GELDİ
1967 ve 1968 yıllarında özellikle Amerikan karşıtı protestolarla adını duyurdu. İstanbul’a gelen ABD 6. Filosu’na karşı düzenlenen protestoların en dikkat çeken isimlerinden biri oldu.
22 Kasım 1967’de düzenlenen Kıbrıs mitinginde ABD bayrağının yakılması nedeniyle yeniden gözaltına alındı.
30 Ocak 1968’de arkadaşlarıyla birlikte Devrimci Hukuklular Örgütü’nü kurdu. Aynı yıl İstanbul Üniversitesi’nin işgal edilmesine öncülük etti. Öğrenci hakları için yapılan eylemlerde aktif görev aldı.
Deniz Gezmiş’in liderlik ettiği öğrenci hareketleri, dönemin siyasi atmosferinde büyük yankı uyandırdı.
FİLİSTİN’E GİTTİ
Hakkında açılan soruşturmalar ve tutuklama kararlarının ardından bir dönem Filistin’e geçti. Burada Filistin Demokratik Halk Kurtuluş Cephesi ile birlikte gerilla kamplarında bulundu.
1969 yılına kadar Filistin’de kalan Deniz Gezmiş, bu süreçte silahlı mücadele fikrine daha yakın bir çizgiye yöneldi.
Aynı dönemde İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden ihraç edildi.
THKO’YU KURDU
1970’li yılların başında Türkiye’de siyasi kutuplaşma derinleşirken, devrimci hareketler de daha örgütlü hale geldi.
Deniz Gezmiş; Hüseyin İnan, Yusuf Aslan, Sinan Cemgil, Cihan Alptekin ve arkadaşlarıyla birlikte Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nu (THKO) kurdu.
THKO, anti-emperyalist ve tam bağımsız Türkiye söylemleriyle dikkat çekti. Örgüt, özellikle gençlik hareketleri içinde önemli bir etki oluşturdu.
BANKA SOYGUNU VE ARANMA KARARI
11 Ocak 1971’de Ankara İş Bankası Emek Şubesi’nin soyulması olayında yer aldığı gerekçesiyle hakkında arama kararı çıkarıldı.
12 Mart Muhtırası sonrasında Türkiye’de sıkıyönetim ilan edilirken, sol hareketlere yönelik operasyonlar da hız kazandı.
Deniz Gezmiş ve Yusuf Aslan, Sivas’a giderken motosikletlerinin arızalanması sonucu ihbar üzerine Gemerek ilçesinde yakalandı.
İDAM KARARI NASIL VERİLDİ?
Yakalanmasının ardından Ankara’ya götürülen Deniz Gezmiş, sıkıyönetim mahkemesinde yargılandı.
9 Ekim 1971 tarihinde Türk Ceza Kanunu’nun 146. maddesini ihlal ettiği gerekçesiyle idam cezasına çarptırıldı.
Karar daha sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde oylamaya sunuldu.
24 Nisan 1972’de yapılan oylamada Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan hakkında verilen idam kararları kabul edildi.
6 MAYIS 1972’DE İDAM EDİLDİLER
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan; 6 Mayıs 1972 tarihinde Ankara Merkez Kapalı Cezaevi’nde idam edildi.
Üç isim daha sonra Türkiye siyasi tarihine “Üç Fidan” olarak geçti.
Özellikle gençlik hareketleri içinde Deniz Gezmiş’in adı yıllar boyunca sembol olmaya devam etti.
SON MEKTUBU HAFIZALARA KAZINDI
Deniz Gezmiş’in idam edilmeden önce babasına yazdığı mektup yıllardır Türkiye’de en çok konuşulan siyasi mektuplardan biri olarak görülüyor.
Mektubunda ailesine metanet çağrısı yapan Gezmiş, düşüncelerinden pişman olmadığını ifade etti.
“Önemli olan çok yaşamak değil, yaşadığı süre içinde fazla şey yapabilmektir” sözleri hafızalara kazındı.
68 KUŞAĞININ SEMBOL İSMİ OLDU
Deniz Gezmiş yalnızca bir siyasi figür değil, aynı zamanda Türkiye’de 68 Kuşağı’nın en güçlü sembollerinden biri olarak görülüyor.
Aradan geçen 52 yıla rağmen hayatı, mücadelesi ve idam süreci hâlâ tartışılmaya ve araştırılmaya devam ediyor.
Bugün Türkiye’nin birçok kentinde anma etkinlikleri düzenlenirken, Deniz Gezmiş’in adı siyasi tarih tartışmalarındaki yerini koruyor.
