Birinci Dünya Savaşı'nın devam ettiği 1915 yılında Toros Dağları'nda çekildiği belirtilen tarihî bir görüntü, Anadolu'nun ulaşım geçmişine ışık tutuyor. Tarihçi Cezmi Yurtsever'in aktardığı bilgilere göre, Gülek Boğazı'ndan Adana'ya doğru ilerleyen Alman kamyonları ile dağlara yönelen Yörük develeri aynı yol üzerinde görüntülendi.
Bir tarafta dönemin modern ulaşım araçları, diğer tarafta yüzyıllardır Anadolu'da taşımacılığın önemli bir parçası olan develer bulunuyordu.
Ancak bu tarihî görüntünün arkasında yalnızca ulaşım teknolojisinin değişimi değil, Osmanlı Devleti ile Almanya'nın Birinci Dünya Savaşı sırasında yürüttüğü askerî ve stratejik çalışmalar da vardı.
Almanlar Toros Dağları'nda Neden Yol Yapıyordu?
1914 yılında Birinci Dünya Savaşı'na giren Osmanlı Devleti, Almanya ile aynı ittifakta yer alıyordu. Osmanlı ordusunun Suriye, Filistin ve Irak cephelerine asker, mühimmat, silah ve erzak gönderebilmesi için Anadolu üzerinden güvenilir bir ulaşım ağına ihtiyacı vardı.
Ancak o yıllarda Bağdat Demiryolu henüz tamamlanmamıştı. Özellikle Toros ve Amanos Dağları'ndaki tüneller, kesintisiz demiryolu ulaşımının önünde önemli bir engel oluşturuyordu.
Tarih araştırmalarına göre trenle taşınan malzemeler, Toroslar'da yaklaşık 55 kilometrelik, Amanoslar'da ise yaklaşık 35 kilometrelik kesimlerde hayvanlar veya diğer kara taşıtlarıyla aktarılarak taşınıyordu.
Bu nedenle Alman ve Osmanlı yetkililerinin öncelikleri arasında dağlık bölgelerdeki yolları geliştirmek, motorlu araçların geçişini kolaylaştırmak ve demiryolu inşaatını hızlandırmak bulunuyordu.
Asıl Hedef Bağdat Demiryolu ve Güney Cepheleriydi
Almanların Toros Dağları'ndaki faaliyetleri, daha önce başlayan Berlin-Bağdat demiryolu girişiminin savaş koşullarında kazandığı askerî önemle bağlantılıydı.
Bağdat Demiryolu, Osmanlı topraklarının iç kesimleri ile güney bölgeleri arasında ticari ve stratejik bağlantı kurulmasını hedefliyordu.
Birinci Dünya Savaşı sırasında ise bu hat, orduların ihtiyaçlarının karşılanması açısından kritik bir ulaşım koridoruna dönüştü.
1915 yılında Alman ve Osmanlı görevliler, mevcut demiryolu hatlarının kapasitesini artırmak ve tamamlanmamış bağlantılarda taşımacılığı kolaylaştırmak için çalışmalar yürüttü.
Gülek Boğazı Neden Stratejik Öneme Sahipti?
Toros Dağları'nın önemli geçitlerinden biri olan Gülek Boğazı, İç Anadolu'yu Çukurova'ya bağlayan tarihî ulaşım güzergâhları arasında yer alıyor.
Yüzyıllar boyunca ordular, tüccarlar ve kervanlar bu geçidi kullandı.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Gülek Boğazı'nın önemi daha da arttı. Çünkü Anadolu'dan Adana'ya ve güney cephelerine gönderilecek askerî malzemelerin taşınmasında bu güzergâh önemli rol oynuyordu.
Demiryolunun kesintiye uğradığı noktalarda kamyonlar, at arabaları, katırlar ve develer taşımacılıkta kullanılmaya devam etti.
Alman Kamyonları ile Yörük Develeri Aynı Yolda
Tarihçi Cezmi Yurtsever'in aktardığı görüntünün en dikkat çekici özelliği, iki farklı ulaşım dönemini aynı karede buluşturması.
1915 yılında motorlu taşıtlar henüz Anadolu'nun bütün bölgelerinde yaygın değildi. Dağlık yollarda ulaşımın önemli bölümü insan ve hayvan gücüne dayanıyordu.
Özellikle Yörük toplulukları için develer, göç ve yük taşımacılığının önemli unsurları arasındaydı.
Alman kamyonlarının dağ yollarında ilerlemesi ise savaş döneminde motorlu taşımacılığın giderek daha fazla kullanılmaya başlandığını gösteriyordu.
Bununla birlikte kamyonların varlığı, geleneksel taşımacılığın ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu. Nitekim dönemin askerî ulaşım kaynakları, hayvanların ve motorlu taşıtların birlikte kullanıldığını ortaya koyuyor.
Osmaniye de Bu Stratejik Ulaşım Hattının Üzerindeydi
Toroslar'daki ulaşım çalışmalarının etkisi yalnızca Tarsus ve Adana ile sınırlı değildi.
Adana'dan doğuya ilerleyen demiryolu güzergâhı, Toprakkale ve Osmaniye üzerinden Amanos Dağları'na, oradan da Suriye yönüne uzanıyordu.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Osmaniye ve Toprakkale, askerî sevkiyat açısından önem taşıyan demiryolu bağlantılarının üzerinde bulunuyordu.
Özellikle Amanos Dağları'ndaki tamamlanmamış tüneller, güney cephelerine yapılacak sevkiyatı güçleştiriyordu.
Bu nedenle Toros Dağları'ndaki ulaşım çalışmalarıyla Amanoslar'daki demiryolu projeleri, aynı geniş askerî lojistik ağının parçalarıydı.
Savaşın Kaderini Belirleyen Unsurlardan Biri Ulaşımdı
Birinci Dünya Savaşı'nda yalnızca cephedeki asker sayısı veya silah gücü belirleyici değildi. Orduların ihtiyaç duyduğu malzemelerin zamanında ulaştırılması da büyük önem taşıyordu.
Yolların yetersizliği ve demiryollarının tamamlanamaması, Osmanlı ordusunun güney cephelerindeki ikmal faaliyetlerini zorlaştırdı.
Akademik araştırmalarda İstanbul'dan Filistin Cephesi'ne gönderilen malzemelerin bazı dönemlerde yaklaşık 60 günde ulaşabildiği belirtiliyor.
Almanların Toroslar'da yol yapmasına ve motorlu araçlarla taşımacılık geliştirmesine duyulan ihtiyaç da bu koşullarla ilişkiliydi.
Almanların Toroslar'da Başka Hedefleri Var mıydı?
Almanya'nın Osmanlı topraklarındaki demiryolu yatırımları yalnızca Birinci Dünya Savaşı'nın askerî ihtiyaçlarıyla başlamadı.
Savaş öncesinde de demiryolu projeleri ticaret, ekonomik ilişkiler, yatırım olanakları ve stratejik nüfuz açısından önem taşıyordu.
Almanya'nın Bağdat Demiryolu projesine verdiği destek, Avrupa ile Osmanlı İmparatorluğu'nun güney bölgeleri arasında bağlantı oluşturma hedefiyle ilişkiliydi.
Dolayısıyla Toroslar'daki çalışmalar iki farklı dönemin ihtiyaçlarıyla bağlantılıydı: Savaş öncesinde ekonomik ve stratejik ulaşım ağının genişletilmesi, savaş sırasında ise askerî sevkiyatın hızlandırılmas
Tarihçi Cezmi Yurtsever'den Dikkat Çeken Paylaşım
Tarihçi Cezmi Yurtsever, 1915 yılına ait olduğunu belirttiği görüntü üzerinden Alman kamyonları ile Yörük develerinin aynı güzergâhtaki yolculuğuna dikkat çekti.
Yurtsever'in gündeme taşıdığı tarihî anlatım, Toros Dağları'nın yalnızca doğal güzellikleriyle değil, ulaşım ve savaş tarihi açısından da önemli bir coğrafya olduğunu hatırlatıyor.
1915 yılında Gülek Boğazı'ndan ilerleyen Alman kamyonlarının temel amacı, Osmanlı ordusunun askerî ulaşım ve ikmal ihtiyaçlarını karşılamak için geliştirilen ulaşım ağından yararlanmaktı. Bu faaliyetler, savaş öncesinde başlayan demiryolu yatırımlarıyla da yakından bağlantılıydı.
Kaynaklar: Tarihçi Cezmi Yurtsever'in tarihî fotoğraf paylaşımı; Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi (2022); Turkey, the Great Powers, and the Bagdad Railway; Atatürk Araştırma Merkezi yayınları. Fotoğrafın kesin tarihi ve arşiv künyesi bağımsız olarak doğrulanamadığından 1915 bilgisi Yurtsever'in aktarımına dayanmaktadır.
