Türkiye'de sebze ve meyve fiyatlarının tarladan market rafına ulaşıncaya kadar önemli ölçüde artması, gıda tedarik zincirine yönelik yeni düzenleme çalışmalarını gündeme taşıdı. Üreticilerin satış fiyatları ile tüketicilerin marketlerde karşılaştığı fiyatlar arasındaki farkın azaltılması amacıyla hazırlanan Yeni Hal Yasası taslağına ilişkin ayrıntılar paylaşıldı.
TGRT Haber'e değerlendirmelerde bulunan ekonomist Necmettin Batırel, dört bakanlığın ortak çalışmasıyla hazırlandığını belirttiği dokuz maddelik taslakta komisyon oranlarının düşürülmesi, aracıların birbirleriyle ürün ticaretinin engellenmesi ve üretici örgütlerinin doğrudan satış yapmasının kolaylaştırılması gibi düzenlemelerin bulunduğunu ifade etti.
Batırel'e göre yeni sistemin temel hedefi, ürünlerin tarladan tüketiciye ulaşıncaya kadar geçirdiği aşamaları azaltarak maliyetleri düşürmek ve gıda fiyatlarında istikrar sağlamak.
Yeni Hal Yasası İle Komisyon Oranları Yarıya İnecek
Ekonomist Necmettin Batırel'in aktardığı taslağa göre mevcut durumda yüzde 8 olarak uygulandığı belirtilen komisyon oranının yüzde 4'e düşürülmesi planlanıyor.
Düzenlemeyle aynı hal içerisinde komisyoncuların birbirine ürün satmasının, tacirlerin kendi aralarında mal devretmesinin ve aracı kuruluşların doğrudan birbirleriyle ticaret yapmasının yasaklanması öngörülüyor.
Bu adımlarla sebze ve meyvelerin tedarik zincirinde birden fazla kez el değiştirmesinin önüne geçilmesi, aracılık maliyetlerinin azaltılması ve üretici ile tüketici arasındaki fiyat farkının daraltılması amaçlanıyor.
Üretici Birlikleri Ve Kooperatiflere Yeni Haklar
Taslakta üretici birlikleri ve tarımsal kooperatiflerin ürünlerini herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan doğrudan toptancı hallerine ulaştırarak satabilmesine yönelik düzenlemeler de yer alıyor.
Batırel'in açıklamasına göre toptancı hallerinde ve semt pazarlarında üreticilere ayrılan satış yeri ve iş yeri kotasının yüzde 20'den yüzde 30'a çıkarılması planlanıyor.
Kendi halini kurmak isteyen üretici örgütlerine bedelsiz Hazine arazisi tahsis edilmesi, vergi, stopaj ve hal rüsumu muafiyetleri sağlanması da taslak kapsamında değerlendirilen başlıklar arasında bulunuyor.
Ayrıca tarımsal kooperatif sayısının iki katına çıkarılmasının hedeflendiği belirtiliyor.
Zincir Marketlere Yüzde 20 Doğrudan Alım Şartı
Yeni Hal Yasası taslağında zincir marketlerin sebze ve meyve tedarikine ilişkin yeni yükümlülükler de öngörülüyor.
Batırel'in aktardığına göre zincir marketlerin satışa sundukları sebze ve meyvelerin en az yüzde 20'sini doğrudan yerli üreticilerden, tarımsal kooperatiflerden veya üretici örgütlerinden temin etmesi zorunlu hale getirilecek.
Böylece üretici örgütlerinin marketlerin tedarik süreçlerinde daha fazla yer alması ve ürünlerin aracı sayısı azaltılarak tüketiciye ulaştırılması hedefleniyor.
Yerli üretime öncelik veren marketlere vergisel teşvikler sağlanması da gündemdeki düzenlemeler arasında yer alıyor. Batırel, bu teşviklerin tüketici fiyatlarına indirim olarak yansımasının beklendiğini belirtti.
Hal Dışında Ticaret Yapacaklara Yeni Şartlar
Taslak kapsamında hal dışında ticaret yapmak isteyen gerçek ve tüzel kişilere yönelik yeni koşullar getirilmesi de planlanıyor.
Buna göre hal dışında tüccarlık faaliyetinde bulunmak isteyenlerin Bakanlıktan yetki belgesi alması ve teminat vermesi gerekecek.
Ayrıca ticari işlemlerde ödeme sürelerinin belirlenmesi ve ürün bedellerinin banka aracılığıyla ödenmesinin zorunlu tutulması öngörülüyor.
Bu uygulamalarla tarımsal ürün ticaretindeki işlemlerin kayıt altına alınması ve fiyatlandırma süreçlerinde şeffaflığın artırılması amaçlanıyor.
Tarladan Market Rafına Dijital Takip Sistemi
Ekonomist Necmettin Batırel, yeni düzenleme kapsamında ürünlerin tarladan market rafına ulaşıncaya kadar geçirdiği aşamaların dijital ortamda takip edilmesinin planlandığını açıkladı.
Taslağa göre ürünlerin toptancı hallerine giriş ve çıkışları, stok durumları, satış hareketleri ve fiyat değişimleri dijital sistem üzerinden anlık olarak izlenebilecek.
Yol kenarlarına kurulması öngörülen denetim istasyonlarıyla kayıt dışı ürün taşımacılığının önlenmesi hedeflenirken denetim süreçlerinde görev alan idari personelin yetki ve sorumluluklarının da artırılması planlanıyor.
Batırel, dijital takip sisteminin kayıt dışı ticaretin ve haksız fiyat artışlarının önlenmesine katkı sağlayacağını savundu.
Fahiş Fiyat Ve Stokçuluğa Yeni Yaptırımlar
Taslakta fahiş komisyon uygulayan, fiyatları yapay biçimde yükselten ve şeffaflık kurallarına uymayan aracılara yönelik yaptırımların ağırlaştırılması da öngörülüyor.
Batırel'in açıklamasına göre bu kapsamda hapis cezası ve yüksek idari para cezaları gündemde bulunuyor.
Stokçuluk veya fahiş fiyat nedeniyle ceza alanların üç yıl boyunca devlet desteklerinden yararlandırılmaması da planlanan uygulamalar arasında yer alıyor.
Söz konusu yaptırımların yürürlüğe girmesi, taslağın yasalaşmasına ve nihai düzenlemenin içeriğine bağlı olacak.
Gıda Fiyatları Gerçekten Düşecek Mi?
Yeni Hal Yasası'na ilişkin en önemli beklentilerden biri, üretici fiyatlarıyla market fiyatları arasındaki farkın azaltılması.
Ekonomist Necmettin Batırel, tarlada 8 liraya satılan bir ürünün market rafında 100 liraya kadar ulaşabildiğini belirterek bu farkın oluşmasında ürünlerin aracılar arasında el değiştirmesinin etkili olduğunu savundu.
Komisyoncular arasındaki satışların engellenmesiyle fiyat artışlarının kontrol altına alınabileceğini ifade eden Batırel, yeni düzenlemenin gıda enflasyonunun düşürülmesine katkı sağlayacağı görüşünü dile getirdi.
Batırel ayrıca Türkiye'de üretilen meyve ve sebzenin yaklaşık yüzde 30'unun toptancı hallerine girdiğini, kalan yüzde 70'inin ise büyük ölçüde zincir marketlerin tedarik ağları üzerinden perakende satışa ulaştığını aktardı.
Bununla birlikte taslağın gıda fiyatlarını ne ölçüde düşüreceğine ilişkin kesin bir oran veya uygulama sonuçlarına dayanan veri paylaşılmadı.
Yeni Hal Yasası Ne Zaman Yürürlüğe Girecek?
Yeni Hal Yasası'na ilişkin paylaşılan bilgiler, henüz taslak aşamasındaki düzenleme önerilerine dayanıyor.
Komisyon oranlarının düşürülmesi, zincir marketlere doğrudan üreticiden alım zorunluluğu getirilmesi, üretici örgütlerine destek sağlanması ve dijital denetim sisteminin oluşturulması gibi başlıklar, taslağın öne çıkan unsurlarını oluşturuyor.
Ancak düzenlemenin kesin yürürlük tarihi ve nihai kanun hükümlerine ilişkin paylaşılan haberde resmî bir takvim bulunmuyor. Bu nedenle öngörülen değişikliklerin mevcut uygulamalarla karıştırılmaması gerekiyor.
