Fazla mesaide bilinmeyen ayrıntı: Her fazla çalışma aynı şekilde ödenmiyor
Türkiye'de milyonlarca çalışan, yoğun iş temposu nedeniyle sık sık fazla mesai yapıyor. Ancak birçok kişi, yaptığı her ek çalışmanın aynı oranda ücretlendirildiğini düşünüyor. Oysa İş Kanunu'nda yer alan düzenlemeler, fazla mesai ile "fazla sürelerle çalışma" arasında önemli bir fark bulunduğunu ortaya koyuyor.
SGK Başuzmanı ve Türkiye Gazetesi yazarı İsa Karakaş da bu konuya dikkat çekerek, çalışanların hak kaybı yaşamamaları için çalışma sürelerini ve ücret hesaplamalarını iyi bilmeleri gerektiğini vurguladı.
Haftalık 45 saat sınırı belirleyici oluyor
İş Kanunu'na göre fazla çalışma hesabında esas alınan ölçüt günlük değil, haftalık çalışma süresi oluyor.
Kanuni düzenlemeye göre haftalık çalışma süresinin 45 saati aşması, fazla mesai olarak kabul ediliyor. İşveren ise işin niteliğine göre haftanın bazı günlerinde daha uzun, bazı günlerinde daha kısa çalışma planlayabiliyor. Ancak toplam çalışma süresi haftalık 45 saati geçmediği sürece fazla mesai oluşmuyor.
Karakaş, fazla mesainin sürekli uygulanabilecek bir çalışma düzeni olmadığını, istisnai durumlarda başvurulması gereken bir uygulama olduğunu da belirtiyor.
Fazla sürelerle çalışma nedir?
Çalışma hayatında çoğu kişinin bilmediği bir diğer kavram ise "fazla sürelerle çalışma".
Eğer iş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmişse, örneğin 40 saat olarak kararlaştırılmışsa, 40 saatin üzerindeki ancak 45 saate kadar olan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" kapsamında değerlendiriliyor.
Bu durumda yapılan ek çalışmalar fazla mesai sayılmıyor ve farklı oranda ücretlendiriliyor.
Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanıyor?
Ücret hesaplamasında en önemli ayrım, haftalık çalışma süresine göre yapılıyor.
40 saatlik sözleşmesi bulunan bir çalışan, bir hafta içerisinde 44 saat çalışırsa, yaptığı 4 saatlik ek çalışma "fazla sürelerle çalışma" kapsamında değerlendiriliyor ve bu süreler için yüzde 25 zamlı ücret ödeniyor.
Buna karşılık haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işçi, aynı hafta 47 saat çalışırsa, 45 saati aşan 2 saatlik bölüm fazla mesai sayılıyor ve bu süreler yüzde 50 zamlı olarak hesaplanıyor.
Fazla mesai yerine izin hakkı da bulunuyor
İşçiler, isterlerse fazla çalışma karşılığında ücret almak yerine serbest zaman kullanabiliyor.
Buna göre;
- Her 1 saat fazla mesai karşılığında 1 saat 30 dakika serbest zaman,
- Her 1 saat fazla sürelerle çalışma karşılığında ise 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanılabiliyor.
Bu izin hakkının 6 ay içinde, ücret kesintisi yapılmadan kullandırılması gerekiyor. Serbest zaman ise resmi tatil ve yıllık izin günlerinde kullandırılamıyor.
Kimlere fazla mesai yaptırılamıyor?
İş Kanunu bazı çalışan grupları için fazla mesaiyi yasaklıyor.
Fazla mesai yaptırılamayan işler arasında;
- Sağlık açısından günlük en fazla 7,5 saat çalışılmasına izin verilen riskli işler,
- Maden ocakları,
- Tünel çalışmaları,
- Kanalizasyon ve kablo döşeme gibi yer altı ve su altındaki çalışmalar,
- Gece döneminde yürütülen gece çalışmaları yer alıyor.
Bu çalışanlar fazla mesai yapamıyor
Kanuna göre bazı çalışanlara ise fazla mesai yaptırılması mümkün değil.
Bunlar;
- 18 yaşını doldurmamış çalışanlar,
- Sağlık raporuyla fazla çalışamayacağı belgelenen işçiler,
- Hamile, yeni doğum yapmış ve emziren kadın çalışanlar,
- Kısmi süreli (part-time) çalışanlar.
Part-time çalışanlara fazla sürelerle çalışma yaptırılması da yasak kapsamında bulunuyor.
Emeklilik maaşını da etkileyebiliyor
İsa Karakaş'ın dikkat çektiği bir diğer önemli nokta ise fazla mesai ücretlerinin emeklilik üzerindeki etkisi oldu.
Fazla mesai ücretleri kıdem tazminatı hesabına dahil edilmese de, prime esas kazancı artırdığı durumlarda emeklilik maaşının hesaplanmasında etkili olabiliyor. Bu nedenle fazla çalışma ücretlerinin doğru şekilde bordroya yansıtılması çalışanlar açısından büyük önem taşıyor.
