Bulgulara göre gelişimsel değişimlerin hızı 24 yaş civarında yavaşlarken, 60 yaş sonrasında yaşlanmayla bağlantılı moleküler değişiklikler daha belirgin hale geliyor.
İnsan beyninin çocukluktan ileri yaşlara kadar nasıl değiştiğini inceleyen bilim insanları, yaşam boyunca iki kritik döneme dikkat çekti. Bebeklikten 97 yaşına kadar farklı yaş gruplarından elde edilen 1,3 milyondan fazla beyin hücresinin incelendiği araştırmada, 24 ve 60 yaş civarında hücresel ve moleküler değişimlerin farklılaştığı belirlendi.
Araştırmacılar özellikle karar verme, planlama ve hafıza gibi işlevlerde önemli rol oynayan prefrontal kortekse odaklandı. Bulgular, beynin yaşam boyunca aynı hız ve biçimde değişmediğini; çocukluk, yetişkinlik ve ileri yaşlarda farklı moleküler örüntüler sergilediğini ortaya koydu.
Beyinde İlk Dönüm Noktası 24 Yaş Civarında
Araştırmaya göre bebeklik ve ergenlik döneminde farklı beyin hücrelerinde hızlı değişimler meydana geliyor. Beyin bu süreçte yeni bağlantılar kurarken mevcut yapısını da yeniden organize ediyor.
Bilim insanlarının analizlerinde yaklaşık 24 yaş civarında bu değişim hızında dikkat çekici bir geçiş görüldü. Bu yaştan itibaren prefrontal korteksteki moleküler değişimlerin görece daha istikrarlı bir döneme girdiği ve bu tablonun yaklaşık 60 yaşına kadar sürdüğü bildirildi.
Ancak bu bulgu, beynin 24 yaşında gelişimini tamamen durdurduğu anlamına gelmiyor. Araştırma, incelenen hücrelerdeki gen aktivitesi ve moleküler değişim örüntülerinin yaşla nasıl farklılaştığına odaklanıyor.
Beynin Yaşamı Üç Ayrı Dönemde İncelendi
Çalışmada beyin hücrelerinin içerisindeki genlerin hangi dönemlerde aktif olduğu incelendi. Bunun için hücrelerdeki RNA analiz edilerek farklı yaşlarda hücrelerin çalışma biçimlerinde meydana gelen değişiklikler araştırıldı.
Analiz sonucunda çocukluk dönemindeki hızlı gelişim, yetişkinlikteki görece istikrarlı süreç ve ileri yaşlarla birlikte belirginleşen moleküler değişimler olmak üzere üç farklı dönem ortaya çıktı.
Araştırmanın, insan beyninin hücresel düzeyde ayrıntılı haritasını çıkarmayı amaçlayan PsychAD projesi kapsamında gerçekleştirildiği belirtildi. Proje genelinde yaklaşık 1.500 bağışlanmış beyinden alınan hücreler üzerinden yaşlanma ve çeşitli hastalıklarla ilişkili değişimler araştırılıyor.
İkinci Büyük Değişim 60 Yaşından Sonra
Araştırmanın dikkat çeken ikinci dönüm noktası ise yaklaşık 60 yaş. Bulgulara göre bu dönemden sonra beyni korumak ve işlevlerini sürdürmekle ilişkili bazı hücrelerin faaliyetlerinde yeniden belirgin değişimler görülmeye başlanıyor.
Araştırmacılar yalnızca hücrelerin işleyişindeki değişimleri değil, beynin biyolojik saatindeki farklılaşmayı da inceledi. Genç yetişkinlerde planlama, hafıza oluşumu ve karar verme süreçleriyle bağlantılı sinir hücrelerinin belirgin bir 24 saatlik faaliyet düzeni gösterdiği belirtildi.
60 Yaş Sonrasında Hücrelerin Günlük Ritmi Değişiyor
Çalışmaya göre 60 yaş sonrasında nöronlarda görülen bazı günlük ritimler büyük ölçüde azalırken beynin bağışıklık hücrelerinde farklı ritmik faaliyetler ortaya çıkıyor.
Araştırmanın ortak yazarlarından Icahn School of Medicine at Mount Sinai’dan Dr. Kiran Girdhar, 60 yaş sonrasında nöronların ritimlerinin büyük ölçüde kaybolduğunu, buna karşılık hücresel stres ve iltihaplanmayla ilişkili beyin bağışıklık hücrelerinde yeni ritmik aktiviteler görüldüğünü belirtti.
Bulgular ayrıca beynin bağışıklık hücreleri ile sinir liflerinin yalıtımında görev alan hücrelerin, hasarlı proteinlerle mücadeleyle ilişkili faaliyetlerinde günün saatine bağlı farklılıklar bulunduğunu gösterdi.
24 Yaş Bulgusu Ne Anlama Geliyor?
Araştırmada 24 yaş civarında bir dönüm noktası görülmesi, bilişsel yeteneklerin bu yaştan sonra aniden gerilediği veya beynin artık değişmediği anlamına gelmiyor. Bulgular, araştırılan prefrontal korteks hücrelerindeki moleküler değişim hızının farklı bir döneme girdiğini gösteriyor.
Benzer şekilde 60 yaş eşiği de herkesin beyninde aynı gün veya aynı hızda ortaya çıkan kesin bir sınır olarak değerlendirilmemeli. Çalışmada farklı yaşlardaki insanlardan elde edilen çok sayıdaki hücre üzerinden genel örüntüler inceleniyor.
6,3 Milyon Hücreyle Beyin Hastalıkları Da Araştırıldı
Araştırma, PsychAD projesi kapsamında prefrontal korteksi inceleyen dokuz yeni çalışmadan biri olarak yer aldı. Projenin başka bir çalışmasında ise 6,3 milyon hücreden elde edilen veriler bir araya getirildi.
Bu veriler üzerinden Alzheimer, Parkinson, Lewy cisimcikli hastalık, vasküler demans, şizofreni ve bipolar bozuklukla ilişkili hücresel değişimler incelendi. Araştırmacılar, normal yaşlanma sırasında meydana gelen biyolojik değişimlerle hastalık süreçlerinin hangi noktalarda birbirinden ayrıldığını daha iyi anlamayı hedefliyor.
Araştırmalar Sağlıklı Beyin Yaşlanmasına Işık Tutabilir
Çalışmanın sonuçları, beynin yaşlanmasını yalnızca ileri yaşlarda başlayan tek yönlü bir süreç olarak değerlendirmek yerine yaşam boyunca değişen hücresel dönemler üzerinden ele alıyor.
Araştırmacılara göre oluşturulan ayrıntılı hücresel referanslar, gelecekte normal beyin yaşlanması ile hastalıklarla ilişkili değişikliklerin birbirinden daha iyi ayrılmasına yardımcı olabilir. Bulguların doğrudan kişisel bir tanı veya kişinin bilişsel durumunu belirleyen yaş sınırları olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.
