Adanalı tarihçi Cezmi Yurtsever'in gündeme getirdiği, yaklaşık 175 yıl önce Çukurova'yı dolaşarak bölgenin resimlerini çizdiren Fransız doğu bilimcinin kimliği tarihî belgelerde ortaya çıkıyor. Söz konusu isim, Fransız tarihçi ve arkeoloji araştırmacısı Victor Langlois. Fransa'nın resmî görevlendirmesiyle Osmanlı topraklarına gelen Langlois, Adana, Tarsus, Mersin, Kozan ve Toros Dağları'nda araştırmalar yaparak bölgenin tarihini, coğrafyasını, eski eserlerini ve toplumsal yapısını kayıt altına aldı.
Victor Langlois Kimdi?
1829 yılında doğan Victor Langlois, Fransız tarihçi, doğu bilimci ve eski eser araştırmacısıydı.
Özellikle Ermeni tarihi, Orta Çağ Kilikya tarihi, eski yazıtlar ve tarihî paralar üzerine çalışmalar gerçekleştirdi.
Genç yaşında Fransız akademik çevrelerinin dikkatini çeken Langlois, 1852 yılında Kilikya'da bilimsel incelemeler yapmak üzere görevlendirildi.
Henüz 23 yaşındayken çıktığı bu yolculuk, onun en önemli araştırmalarından birini oluşturdu.
Fransa Langlois'i Neden Adana'ya Gönderdi?
Langlois'in 1861 yılında Paris'te yayımlanan Voyage dans la Cilicie et dans les Montagnes du Taurus adlı eserinin ön sözünde seyahatin amacı açıklanıyor.
7 Mayıs 1852 tarihli Fransız bakanlık kararıyla kendisine bilimsel bir görev verildiği belirtiliyor.
Bu görevin temel başlıkları arasında Kilikya bölgesinin araştırılması, haritaların hazırlanması, tarihî anıtların çizilmesi ve eski yazıtların kopyalanması bulunuyordu.
Fransız Yazıtlar ve Edebiyat Akademisi de araştırmanın hangi coğrafi ve arkeolojik konular üzerinde yoğunlaşacağına ilişkin talimatlar hazırladı.
Böylece Langlois'in ziyareti sıradan bir gezi olmaktan çıkarak Fransız devletinin desteklediği bilimsel bir araştırma niteliği kazandı.
Louvre Müzesi İçin de Araştırma Yapıldı mı?
Langlois'in kitabının ön sözünde dikkat çekici bir ayrıntı daha bulunuyor.
Fransız İmparatorluk Müzeleri yöneticisinin, Louvre koleksiyonlarına kazandırılabilecek antik eserler konusunda araştırmacının dikkatini çektiği belirtiliyor.
Bu ifade, seyahatin yalnızca coğrafya ve tarihî yapıların belgelenmesiyle sınırlı olmadığını, müze koleksiyonları açısından da değerlendirildiğini gösteriyor.
Ancak bu kayıttan hareketle Langlois'in Adana'dan izinsiz eser götürdüğü veya seyahatin gizli bir askerî görev olduğu sonucuna varılamaz.
Bu tür iddiaların doğrulanması için eserlerin taşınmasına ilişkin belgelerin ve müze envanterlerinin ayrıca incelenmesi gerekir.
Adana, Tarsus ve Kozan'ı Dolaştı
Victor Langlois'in araştırma güzergâhı yalnızca Adana şehir merkezinden oluşmuyordu.
Fransız araştırmacı, Mersin üzerinden Tarsus'a ulaştı. Ardından Adana, Sis adıyla bilinen bugünkü Kozan, Anavarza, Misis ve Toros geçitlerinde incelemelerde bulundu.
Seyahat notlarında Kilikya Kapıları olarak bilinen Gülek Boğazı, tarihî kaleler, kiliseler, antik yerleşimler, tarım alanları ve farklı toplulukların yaşam biçimleri anlatıldı.
Bu kayıtlar, Çukurova'nın 19. yüzyıl ortalarındaki görüntüsünü anlamak açısından bugün de önem taşıyor.
1850'li Yılların Adana'sını Resimlerle Belgeledi
Tarihçi Cezmi Yurtsever'in dikkat çektiği konulardan biri de Fransız araştırmacının seyahatindeki çizimler.
Langlois'in yayınlarında Adana'nın tarihî yapıları, kaleler, yerleşim alanları ve çevre kentlerden görüntüler bulunuyor.
Taşköprü, Seyhan Nehri çevresi ve eski Adana'nın mimari dokusu, bu dönem çizimleri açısından dikkat çekici konular arasında.
Ancak araştırmacının bütün çizimleri yanında bulunan tek bir ressamın yaptığı söylenemez. Dönemin yayınlarında Langlois'in eskizlerinden yararlanılarak farklı sanatçılar tarafından hazırlanmış gravürler bulunuyor.
1861'de Paris'te Kitap Olarak Yayımlandı
Victor Langlois, seyahatinin sonuçlarını Fransa'ya döndükten sonra kitaplaştırdı.
Voyage dans la Cilicie et dans les Montagnes du Taurus adlı eser, 1861 yılında Paris'te yayımlandı.
Kitapta bölgenin coğrafyası, nüfus yapısı, tarihî eserleri, kentleri, ticareti ve farklı toplulukların yaşamları hakkında ayrıntılı bilgiler bulunuyor.
Haritalar ve çizimler de metni destekliyor.
Eser bugün, Osmanlı dönemindeki Adana ve çevresini araştıran tarihçiler için önemli başvuru kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor.
Kitap Türkçeye de Çevrildi
Langlois'in eseri, Kilikya'ya Yolculuk adıyla Türkçeye kazandırıldı.
Adana Alparslan Türkeş Bilim ve Teknoloji Üniversitesi tarafından 2021 yılında yayımlanan 429 sayfalık kitabın çevirisini Ayşe Ateşoğlu yaptı. Çeviri ve baskı editörlüğünü ise S. Haluk Uygur üstlendi.
Kitap, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesinin kataloğunda da bulunuyor.
Tarihçi Cezmi Yurtsever'in Sorusu Neden Önemli?
Tarihçi Cezmi Yurtsever'in gündeme getirdiği soru, Osmanlı döneminde Avrupalı araştırmacıların Anadolu'ya neden geldikleri konusunu yeniden tartışmaya açıyor.
-
yüzyılda Avrupa devletleri, Osmanlı coğrafyasındaki tarihî yapılar, ulaşım güzergâhları, eski uygarlıklar ve ekonomik kaynaklarla yakından ilgileniyordu.
Langlois'in çalışması da bu dönemdeki bilimsel merakın ve devlet destekli araştırmaların örneklerinden biri.
Seyahatin belgelenmiş bilimsel hedefleri arasında coğrafi haritalama ve tarihî eser incelemesi bulunurken Louvre Müzesi'ne ilişkin talimat, araştırmanın kültürel miras politikalarıyla bağlantısını da gösteriyor.
Bu nedenle Langlois'in Adana yolculuğu hem bölge tarihinin belgelenmesi hem de dönemin Avrupa-Osmanlı ilişkileri açısından önem taşıyor.
175 Yıl Önceki Çukurova Bugün de Araştırılıyor
Victor Langlois'in 1852–1853 yıllarında gerçekleştirdiği araştırma, Adana ve çevresinin tarihî görüntülerini günümüze taşıyan önemli çalışmalardan biri.
Fransız bilimcinin çizimleri, haritaları ve notları; Adana, Tarsus, Mersin, Kozan ve Toros Dağları'nın geçmişine ilişkin önemli ayrıntılar barındırıyor.
Cezmi Yurtsever'in yeniden gündeme getirdiği bu tarihî yolculuk, Çukurova'nın eski fotoğraf ve gravürlerinin, seyahatnamelerinin ve yabancı arşivlerdeki belgelerinin birlikte incelenmesi gerektiğini de hatırlatıyor.
Kaynaklar: Victor Langlois'in 1861 tarihli orijinal eseri, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi kayıtları ve Cezmi Yurtsever'in Adana tarihi üzerine yazıları.
