Güneydoğu Asya kökenli Euwallacea fornicatus, Antarktika dışındaki tüm kıtalara yayılırken yaklaşık 680 ağaç türünü tehdit ediyor. Uzmanlar, böceğin yol açabileceği ekonomik kaybın küresel ölçekte yüz milyarlarca dolara ulaşabileceği uyarısında bulunuyor.
Susam tanesi kadar ama verdiği zarar çok büyük
“Çok Yönlü Delik Açan Böcek” olarak da bilinen Euwallacea fornicatus, son derece küçük olmasına rağmen ağaçlarda ciddi hasara yol açabiliyor.
Dişi böcek, ağaçların gövdesinde küçük delikler açarak burada üreme alanı oluşturuyor. Ancak ağaca verdiği asıl zarar, beraberinde taşıdığı mantardan kaynaklanıyor.
Böcek tarafından ağacın içerisine bırakılan mantar zamanla çoğalıyor ve ağacın damar dokularını etkiliyor. Bunun sonucunda su ve besin maddelerinin ağacın diğer bölümlerine taşınması engelleniyor.
Bu süreç Fusarium kuruması olarak bilinirken, enfekte olan ağaç zaman içerisinde zayıflayarak kuruyabiliyor. Bazı ağaç türlerinde ölüm sürecinin bir yıldan daha kısa sürede gerçekleşebildiği belirtiliyor.
Tek bir böcek yeni koloni oluşturabiliyor
Euwallacea fornicatus'un dünya genelinde hızla yayılmasının nedenlerinden biri de son derece küçük olması.
Odun, ahşap ürünleri ve ambalaj malzemeleri içerisinde kolaylıkla taşınabilen böcek, ülkeler arasındaki ticaret sırasında fark edilmeden yeni bölgelere ulaşabiliyor.
Böceğin çoğalma biçimi de istilayı daha tehlikeli hale getiriyor. Dişi bireyler erkek olmadan yumurta bırakabiliyor. Yumurtalardan çıkan erkeklerle çiftleşen dişi böcekler daha sonra yeni koloniler oluşturabiliyor.
Güney Afrika'da 20 milyar dolarlık risk
İstilacı türün ciddi zarar verdiği ülkelerden biri Güney Afrika.
Ülkedeki şehirlerde bulunan yaklaşık 225 milyon ağacın en az 65 milyonunun kaldırılmasının gerekebileceği tahmin ediliyor.
Bu durumun Güney Afrika ekonomisine yaklaşık 20 milyar dolarlık maliyet oluşturabileceği belirtiliyor. Üstelik ekonomik kayıp yalnızca ağaçların değerinden ibaret değil.
Enfekte ağaçların tespit edilmesi, kesilmesi, taşınması ve imha edilmesi de büyük maliyet oluşturuyor. Ayrıca şehirlerde ağaçların kaybedilmesi çevresel ve altyapısal sorunları da beraberinde getirebiliyor.
Böceğin farklı kıtalara yayılması halinde küresel ekonomik maliyetin yüz milyarlarca dolara ulaşabileceği değerlendiriliyor.
Açık alana yayıldığında kontrol etmek zorlaşıyor
Uzmanlara göre böcekle mücadelede en önemli yöntem erken tespit ve hızlı müdahale.
İstila sera, botanik bahçesi veya benzeri sınırlı alanlarda tespit edildiğinde böceğin ortadan kaldırılması daha mümkün hale geliyor. Nitekim Almanya ve Hollanda'da bazı vakalarda hızlı müdahaleyle yayılmanın önüne geçildi.
Ancak böcek doğal ortama yayıldığında mücadele çok daha zor hale geliyor.
Avustralya'nın Perth kentinde 2021 yılında tespit edilen istilacı türü kontrol altına almak için uzun süredir çalışmalar yürütülmesine rağmen yayılmanın tamamen durdurulamadığı belirtiliyor.
Bilim insanları yeni mücadele yöntemleri araştırıyor
Araştırmacılar, Euwallacea fornicatus'a karşı hem kimyasal hem de biyolojik mücadele yöntemleri üzerinde çalışmalarını sürdürüyor.
Güney Afrika'da parazit yaban arıları, akarlar ve nematodların böcekle mücadelede kullanılıp kullanılamayacağı araştırılıyor.
Laboratuvar ortamındaki bazı çalışmalar umut verici sonuçlar ortaya koysa da biyolojik mücadelenin doğal ekosistemlerde aynı sonucu vereceği kesin değil.
Yanlış seçilen veya kontrolsüz şekilde doğaya bırakılan bir canlı türünün ilerleyen dönemde kendisinin de istilacı hale gelme riski bulunuyor.
Türkiye'de ilk kez 2024 yılında tespit edildi
Euwallacea fornicatus'un Türkiye'deki varlığı ilk kez 2024 yılında tespit edildi.
İstilacı böceğe İstanbul Eminönü'ndeki ağaçlarda rastlandı. Türün varlığı morfolojik incelemelerin yanı sıra DNA analizleriyle de doğrulandı.
Şu an için böceğin Türkiye genelinde yaygın olmadığı belirtiliyor. Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü'nün değerlendirmesinde Türkiye'deki durum “mevcut, yaygın değil ve resmi denetim altında” şeklinde sınıflandırılıyor.
Küçük böcek, büyük tehdit
Yaklaşık susam tanesi büyüklüğündeki Euwallacea fornicatus, dünya genelinde yüzlerce ağaç türünü tehdit ederken yalnızca ekolojik değil, milyarlarca dolarlık ekonomik risk de oluşturuyor.
Uzmanlar, istilacı türlerle mücadelede erken tespit, karantina ve ahşap ürünlerinin taşınmasında alınacak önlemlerin büyük önem taşıdığına dikkat çekiyor.
